Nederlandse journalisten zouden tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn omgekocht voor politieke spelletjes. Voormalig voetballer en cricketer Kick Schröder werd daarvoor al in 1915 opgepakt en onmiddellijk met de tram naar het gevang gebracht.




Kick Schröder zelf
Volgens professor Joan Hemels heeft een flink aantal Nederlandse journalisten zich tijdens de Eerste Wereldoorlog laten omkopen door de Oostenrijks-Hongaarse monarchie.De onderzoeker meent dat het een hardnekkig misverstand is dat de journalistiek in het neutrale Nederland van de Eerste Wereldoorlog over de gehele linie haar onafhankelijkheid wist te bewaren. De verleiding om steekpenningen van één van de oorlogvoerende partijen te accepteren was groot omdat geheimhouding gegarandeerd leek. Kick Schröder ging zo echter zo ver met zijn anti-Duitse stukken dat hij hiervoor werd aangeklaagd voor het in gevaar brengen van de Nederlandse staat.
Schröder was een bekende naam uit de Nederlandse sport. Als speler van de Amsterdamse voetbalclub RAP was hij in 1894 zelfs de aanvoerder van het eerste officieuze Nederlandse elftal uit de geschiedenis. Ook als cricketer bereikte hij zo’n hoog niveau dat hij tot in Engeland een gewaardeerd speler was. In dit verhaal speelt hij de hoofdrol, maar dan als journalist tijdens de Eerste Wereldoorlog.
In die tijd was Schröder hoofdredacteur van De Telegraaf. Hij was daarnaast gevreesd vanwege zijn beruchte columns onder de naam Barbarossa en Dagboek van een Amsterdammer.
Stemming maken
In februari 1915 sleepte hij luitenant J. Mallinckrodt voor de rechter. In een aanklacht tegen de militair eiste Schröder een schadevergoeding ‘op grond dat op een avond genoemde officier in een café te Amsterdam, ten aanhore van een aantal andere bezoekers, zou gezegd hebben, dat de redactie van het dagblad De Telegraaf tegenwoordig wordt betaald door de Engelsche regeering, om stemming te maken voor de geallieerden. Gevorderd wordt een schadevergoeding van tienduizend gulden.’
Een maand later trok de militair zijn beschuldiging in: "Ik verklaar dat wanneer ik de in de dagvaarding vermelde woorden mocht hebben gebezigd, dit mij leed doet, dat ik die woorden intrek, den eischer deswege mijne excuses aanbied en hem houd voor een man van eer."
En daarmee was de zaak afgelopen, alhoewel het verwijt van Mallinckrodt nou ook weer niet geheel onbegrijpelijk was. In juni dat jaar schreef Schröder namelijk in zijn krant: ‘In het centrum van Europa bevindt zich een troep gewetenlooze schurken, die den oorlog hebben veroorzaakt.’ Daarmee bedoelde hij de Duitsers, die in zijn ogen een enorm gevaar vormden. Hierop werd hij beschuldigd van bedreiging van de Nederlandse staat.
In augustus verliet Schröder aanvankelijk nog als winnaar de rechtszaal: ‘De Amsterdamsche rechtbank heeft den hoofdredakteur van De Telegraaf vrijgesproken van de beschuldiging van opzettelijke publicatie van militaire geheimen. Het O.M. had één maand gevangenisstraf geëist.’
Afgevoerd in lijn 10

In december 1915 werd hij echter alsnog bij zijn huis op Weesperzijde 17 in Amsterdam gearresteerd. Hij werd onder meer aangeklaagd voor een artikel in zijn krant op 27 november, waarin de neutraliteit van Nederland ter discussie werd gesteld. Volgens De Telegraaf moest met name Duitsland worden bestreden, voordat dit Nederland zou overnemen. En daarmee vond de regering dat er een gevaarlijke grens was overschreden, die de officiële neutraliteitspolitiek in gevaar bracht.
Dat betekende overigens niet dat de journalist met groots machtsvertoon werd opgepakt – integendeel. ‘Met lijn 10 – een auto of rijtuig was niet medegebracht – reden de politiemannen met hun gevangene naar het Leidseplein, vanwaar zich men te voet naar het Paleis van Justitie aan de Prinsengracht begaf. Nadat dhr. Schröder het bevel tot gevangenneming was beteekend, werd hij te voet door het drukke stadsdeel naar het Huis van Bewaring overgebracht.’
Het officieuze Nederlandse elftal voor de wedstrijd tegen Felixstowe in 1894. Staand van links naar rechts: Jhr. van den Bosch, Ples, Kampers, Menten, Tromp, Schröder (aanvoerder) en scheidsrechter Wijnands. Zittend: Kan, Kampschreur, Timmermans, Weinthal en Meyer. Iedereen speelde in zijn clubshirt in plaats van één shirt van het nationale team. Foto Nationaal Archief. In een reactie schreef De Telegraaf het werk van zijn hoofdredacteur voort te zetten. De affaire bleek ook goed te zijn voor het aantrekken van veel nieuwe abonnees, zoals de krant meteen na de arrestatie op de voorpagina meldde.
Vanzelfsprekend ontstond een groot debat, tot in het buitenland toe. Veel prominenten maakten zich serieus zorgen over de persvrijheid in Nederland. De volgende hoogleraren van de Universiteit van Amsterdam onderschreven daarom op 9 december een petitie: dr. R. C. de Boer, dr. J. T. de Boer, dr. G. Hondius Boldingh, dr. I. Bolk, dr. L. E. J. Brouwer, dr. H. Brugmans, dr. A. Bruining, dr. H. Burger, dr. D. van Embden, mr. J.A. van Hamel, mr. A. Kranenburg, dr. W. J. Kühler, dr. S. Mendes de Costa, dr. J. C. H. de Meijere, dr. J. van Rees, dr. C. van Rijnberg, dr. P. Ruitenga, dr. R. Sissingh, dr. A. Smits, dr. Th. J. Stomps, dr. M. Straub, dr. IJ. Treub, dr. E. Verschaffelt en dr. J.K.A. Wertheim Salomonson.
Dagblad Het Volk was daarop zo vriendelijk om de namen te geven van de professoren, die de oproep niet hadden ondertekend: dr. Völter, dr. De Bussy, dr. Hackmann, mr. Molster, mr. Scholten, mr. Hijmans, mr. dr. Nolens, dr. Bodenstein, dr. Pel, dr. Rotgans, dr. Saltet, dr. Lanz, W.M. de Vries, dr. Korteweg, dr. Max Weber, dr. Sluiter, dr. Holleman, dr. Eug, M.F.T. Dubois, dr. Zeeman, dr. de Vries, dr. van der Waals jr., dr. Kohnstamm, P. van der Wielen, dr. te Winkel, dr. Kuiper, dr. Elhorst, mr. Steinmetz, dr. Beck, dr. Boissevan, jhr. Six, J.H. Scholto, dr. Swaen en dr. Hugo de Vries.
Deze discussie over de persvrijheid duurde maandenlang - tot ver in het buitenland toe. Ook de rechters waren het niet met elkaar eens: in 1916 vrijspraak 'van de beschuldiging van het in gevaar brengen van den onzijdigheid van den Staat' en in 1917 zowel een veroordeling als een definitieve vrijspraak.
Schröder bleef daarna nog lang verbonden aan De Telegraaf, alhoewel er altijd sporthistorici zullen blijven, die zich hem vooral herinneren als een uitmuntend voetballer en cricketspeler.

gr erwin